Overheid en design: een sterk merk voor maatschappelijke opgaves

‘De overheid maakt te weinig gebruik van de designprincipes en dat moet veranderen.’ Dat is de gedachte achter de bijeenkomst Design thinking for our government doesignen.nl, samen met Vereniging voor Overheidsmanagement, Stichting IKPOB en waterschap De Dommel georganiseerd door de initiatiefnemers van doesignen.nl. Tijdens de Dutch Design Week stonden daar de spotlights op de 8 designprincipes, de Dienst Justitiële Jeugdinstellingen (DJI), Gemeente Schiedam en waterschap De Dommel.

Op de 4e verdieping van het Woonbedrijf in Eindhoven, tussen de knalgele XL ideeënbussen, gingen 50 ambtenaren en designers met elkaar in gesprek. Over hoe designdenken en –doen de overheid kan versterken. Met succes. ‘Je kunt dus echt samenwerken met de maatschappij. Ook al is het moeilijk, het kan,’ zegt een van de deelnemers met een bijna hoorbare opluchting in haar stem. ‘Het is mooi om te horen dat je weer invloed kunt hebben op je eigen omgeving.’

Proeftuinen als prototype

DJI volgt een designaanpak bij het ontwerp van het nieuwe stelsel van justitiële jeugdinstellingen. De jeugdgevangene staat centraal. ‘Een van de ontwerpcriteria was de differentiatie tussen beveiligingsniveaus en zorgbehoefte,’ aldus Angelique Koevoets, divisiedirecteur justitiële jeugdinrichtingen bij DJI. ‘Voor zware delinquenten zijn hoge hekken nodig. Tegelijkertijd zijn er jongeren die tijdens hun straf gewoon naar school kunnen.’

‘Samen met 130 partners werkten we de ontwerpcriteria uit. Niet alleen met gemeenten, maar ook met de kinderbescherming en de Raad voor de Rechtspraak, jongeren, onderwijs, wetenschap en ouders,’ vervolgt ze. ‘Wij hebben nu een proeftuin in Amsterdam en in Nijmegen en Groningen starten die voor het eind van het jaar; dat zijn kleinschalige voorzieningen voor jongeren die geen hoge hekken nodig hebben. De gemeenten hebben de regie.’ Tegelijkertijd werkt DJI aan een landelijke voorziening voor jongeren die wel zware beveiliging nodig hebben. Ook starten twee proeftuinen screening en diagnostiek die uitgaan van een levensloop benadering voor jongeren.

Hoe enthousiast Koevoets ook is, de nieuwe aanpak vindt ze super spannend. ‘Af en toe dachten we: oef, wat doen we nou? Want wij bepalen niet alles zelf meer. We geven deels de regie uit handen. We doen dat met één doel en dat is de jongere. Dus we moeten onthecht kunnen denken en leren loslaten.’

Kansenfabriek in Schiedam

img_6110Gemeente Schiedam, de parel aan de Schie, wil niet meer alles zelf bepalen maar samen met bewoners plannen maken. Laurens Steerneman, programmamanger sociale infrastructuur vertelt over netwerkend leren daarbij inzetten. ‘In diverse leersessies gaan we samen met vertegenwoordigers uit de stad vormgeven aan Schiedam. De partijen zijn niet nieuw, de manier waarop we ze betrekken wel. In de oude situatie zouden we een nota schrijven en die voorleggen. Nu begeleidt de gemeente het proces.’

Dat gaat jammer genoeg niet zonder slag of stoot. ‘Het kost meer tijd dan wanneer je achter je bureau gaat zitten en je schrijft een nota,’ bekent Steerneman.’ Het is vooraf niet duidelijk: dit gaan we doen en dit komt eruit. Er ligt geen actieplan. Wethouders en ambtenaren moeten dus open staan voor een onzeker traject.’

Wat het de stad heeft opgeleverd? Een leerwerkbedrijf kreeg een straat om met zijn leerlingen op te knappen. Regels stonden eigenlijk in de weg: daar kon de gemeente wat aan doen. En er kwam een ‘kansenfabriek’ waar betrokken gepensioneerde buurtbewoners jongeren helpen met hun studie en stage. Bij de gemeente kreeg het werkplezier een flinke boost. Steerneman: ‘Je gaat doen wat nodig is, in plaats van dat je doet wat je moet doen. Zo doe ik mijn werk met veel meer plezier.’

Meer fun bij het waterschap

img_6111Peter Glas, watergraaf bij waterschap De Dommel, wil het anders gaan doen. De buitenwereld naar binnen halen bij de van oudsher gesloten waterschappen. Hoe kan het waterschap, verbinding leggen met de omgeving? De mensen raken, betrekken en activeren?

Een roerige brainstormsessie volgt. Het waterschap is immers geen Apple. Een merk dat volgens sommige bijna tot religie wordt verheven. Toch valt er van Apple veel te leren: een iPhone moet natuurlijk goed functioneren maar het is vooral de sociale en emotionele betrokkenheid bij het merk dat voor de fanatieke aanhang zorgt.

Als het aan de deelnemers van Design thinking for our government ligt, verbindt het waterschap zich het beste met de omgeving met het persoonlijke verhaal over de ‘funfactor’ van water:

  • Zorg voor de veiligheid van het water en de omgeving, informeer de doelgroep hierover en activeer ze. Door het plezier en de mogelijkheden voor recreatie te benadrukken.
  • Maak de functie, de betekenis en de ‘fun’ van water in ons leven zichtbaar. Het liefst met een persoonlijk verhaal.
  • Het waterschap moet zich openstellen. Het voelt nu als ondoorgrondelijk, omdat het veel jargon gebruikt.

‘Fun, facts en fear dus,’ vat Glas de brainstorm samen. Vertrouwen hoort volgens hem ook in dat rijtje. ‘Dat is niet vanzelfsprekend, je moet vertrouwen iedere dag in je werk verdienen. We gebruik social design daarbij en dat levert ook nog eens veel inspiratie op. Het waterschap heeft bijvoorbeeld design studenten bij de mensen op bezoek laten gaan om tweedehands water op te halen. Zo leren inwoners op een onverwachte manier meer over de functie van het waterschap. We kregen daar echt ontzettend veel positieve reacties op.’

Voor meer informatie: Doesign of DDW 2016

doesign_ddw16